Temat słowotwórczy, oboczności i formanty
1. Wyraz podstawowy i wyraz pochodny
Wyraz podstawowy to wyraz, od którego tworzymy inny wyraz.
Wyraz pochodny to wyraz utworzony od wyrazu podstawowego.
Przykład:
dom → domek
dom – wyraz podstawowy
domek – wyraz pochodny
2. Temat słowotwórczy
Temat słowotwórczy - część wyrazu pochodnego, która została przejęta z wyrazu podstawowego i jest podstawą utworzenia wyrazu pochodnego.
Przykład:
dom → domek
dom- – temat słowotwórczy
3. Formant
Formant - element, za pomocą którego tworzymy wyraz pochodny od wyrazu podstawowego.
Przykład:
dom → domek
dom + ek = domek
- dom – wyraz podstawowy
- dom- – temat słowotwórczy
- -ek – formant
- domek – wyraz pochodny
- formanty tworzące nazwy żeńskie (aktor-ka, sędz-ina, piekarz-owa)
- formanty tworzące nazwy miejsc (druk-arnia, wysyp-isko, lodzi-arnia)
- formanty tworzące nazwy wykonawców czynności (tanc-erz, stol-arz)
- formanty zmieniające aspekt czasownika na dokonany (prze-czytać, do-kończyć, wy-myć)
- formanty tworzące zdrobnienia (kot-ek, dziewczyn-ka, syn-uś)
- formanty tworzące nazwy cech (deszcz-owy, barw-ny)
4. Oboczności
Oboczność - wymiana głoski lub głosek zachodząca między wyrazem podstawowym a pochodnym w obrębie tematu słowotwórczego (nigdy w formancie).
Przykłady:
las → leśny
Widzimy wymianę:
a : e
kot → koci
t : ć (c)i
droga → dróżka
o : ó, g : ż
las → leśnik
a : e, s : ś
Oboczności zapisujemy za pomocą dwukropka, np. a : e.
Uwaga!
OBOCZNOŚĆ TZW. „e" RUCHOME
Oboczność e : Ø („e" ruchome) oznacza, że w wyrazie pochodnym znika głoska „e”, która występowała w wyrazie podstawowym.
pies → psi
- temat słowotwórczy: ps
- formant: i
- oboczności: pi:p oraz e : Ø ("e" z wyrazu "pies" nie pojawia się w wyrazie "psi", ale jest to charakterystyczna dla języka polskiego wymiana, którą można zaobserwować również w innych parach wyrazów.)

