Application icon

Temat słowotwórczy, oboczności i formanty

Temat słowotwórczy, oboczności i formanty

expand learning text

Temat słowotwórczy, oboczności i formanty

1. Wyraz podstawowy i wyraz pochodny

Wyraz podstawowy to wyraz, od którego tworzymy inny wyraz.

Wyraz pochodny to wyraz utworzony od wyrazu podstawowego.

Przykład:

dom → domek

dom – wyraz podstawowy
domek – wyraz pochodny

2. Temat słowotwórczy

Temat słowotwórczy - część wyrazu pochodnego, która została przejęta z wyrazu podstawowego i jest podstawą utworzenia wyrazu pochodnego.

Przykład:

dom → domek

dom- – temat słowotwórczy

3. Formant

Formant - element, za pomocą którego tworzymy wyraz pochodny od wyrazu podstawowego.

Przykład:

dom → domek

dom + ek = domek

  • dom – wyraz podstawowy
  • dom- – temat słowotwórczy
  • -ek – formant
  • domek – wyraz pochodny
Formanty można podzielić na charakterystyczne dla języka grupy, np.:
  • formanty tworzące nazwy żeńskie (aktor-ka, sędz-ina, piekarz-owa)
  • formanty tworzące nazwy miejsc (druk-arnia, wysyp-isko, lodzi-arnia)
  • formanty tworzące nazwy wykonawców czynności (tanc-erz, stol-arz)
  • formanty zmieniające aspekt czasownika na dokonany (prze-czytać, do-kończyć, wy-myć)
  • formanty tworzące zdrobnienia (kot-ek, dziewczyn-ka, syn-uś)
  • formanty tworzące nazwy cech (deszcz-owy, barw-ny)

4. Oboczności

Oboczność - wymiana głoski lub głosek zachodząca między wyrazem podstawowym a pochodnym w obrębie tematu słowotwórczego (nigdy w formancie).

Przykłady:

las → leśny

Widzimy wymianę:

a : e

kot → koci
t : ć (c)i

droga → dróżka
o : ó, g : ż

las → leśnik
a : e, s : ś

Oboczności zapisujemy za pomocą dwukropka, np. a : e.

Uwaga!

OBOCZNOŚĆ TZW. „e" RUCHOME

Oboczność e : Ø („e" ruchome) oznacza, że w wyrazie pochodnym znika głoska „e”, która występowała w wyrazie podstawowym.

pies → psi

  • temat słowotwórczy: ps
  • formant: i
  • oboczności: pi:p oraz e : Ø ("e" z wyrazu "pies" nie pojawia się w wyrazie "psi", ale jest to charakterystyczna dla języka polskiego wymiana, którą można zaobserwować również w innych parach wyrazów.)






Download on Google Play   Download on App Store  
Download on Google Play   Download on App Store